Huiver voor godsdienst (2)

Door Aart Mak

Hoe kan het dat honderden jaren godsdienstige opvoeding in dit land nu leiden tot zo’n huiver en zelfs weerzin als het om godsdienst gaat? De vorige keer somde ik een rijtje op waar de onderdrukking van de vrouw, de dominantie van oude mannen, de angst voor menselijke autonomie en een forse dosis wantrouwen tegen democratie en moderne wetenschap ongeveer de voornaamste ingrediënten van uitmaakten. Maar als je het nu eens van de andere kant bekijkt? Waarom lukt het de tolerante vormen van het christendom niet om mensen voor zich te winnen? De Remonstranten houden hooguit het ledenverlies staande met hun Geloof begint bij jou-campagne. Liberale protestantse gemeenten in het westen van Nederland waarin allang niet meer gemiezemausd wordt over de rol van de vrouw of over het homohuwelijk en waar stevig gediscussieerd wordt over de voors en tegens van het voltooide leven, worden in de praktijk gerund door babyboomers of zelfs nog mensen van de generatie daarvoor. Evangelikale gemeenten trekken geen nieuwe mensen maar mensen die in hun eigen kerk zijn uitgekeken en hopen dat moderne muziek en meer beleving hun terug zal geven wat ze zijn kwijtgeraakt. Rondpompen van gelovigen heet dat. In veel gesprekken die ik voer met radioluisteraars, geven de zeventigplussers aan dat hun ooit nog wel gedoopte kinderen niet meer naar de kerk gaan en dat ze hopen dat hun kleinkinderen tenminste nog iets leren uit een door opa en oma gegeven kinderbijbel. Dus ook mondige, cultureel bewuste en politiek gevoelige mensen die volop meebewegen met het moderne leven, lukt het in overgrote mate niet de waarde of de schoonheid of de troost (vul in wat u wilt) van het georganiseerde christelijke geloof in God over te dragen..

Bijna dertig jaar geleden wees Okke Jager er in zijn boek De verbeelding aan het woord al op dat er sprake was van drie impasses, de drie O’s, als het erom gaat hoe wij God nog ter sprake brengen in deze tijd en cultuur. Dat was allereerst de O van de onverstaanbaarheid. Het hele idee van de bijbelse verzoening lijkt geen snaar van moderne Nederlanders meer te raken. Dan is er de O van de onverschilligheid. Het idee dat een mens behoefte heeft aan samenhangende gedachten over hoe het leven in elkaar zit, gaat voor negen van de tien mensen niet op, laat staan dat geloof moet voorzien in een alomvattende wereldbeschouwing. En dan is er de derde O, die van de onvoorstelbaarheid. Niets in onze ervaring en niets in onze door techniek gestuurde wereld verwijst nog naar God. Nota bene: dit schreef hij voordat de digitale revolutie uitbrak. God heeft zijn gezicht verloren, schreef Jager. Het geloof is alleen nog een houding, maar de inhoud van dat geloof is onvoorstelbaar en onverstaanbaar geworden in een onverschillige wereld.

Nu heb ik mij altijd goed kunnen voorstellen dat mensen in vroegere tijden met hun kleinere gezichtsveld, kortere levensduur en eenvoudiger en zelfs armoediger omstandigheden, God nodig hadden. Als het leven op aarde niet beantwoordt aan je verlangens en wensen, hoe bescheiden die ook zijn, is de gedachte aan een leven na dit leven aantrekkelijk. Dan heb je hoop nodig die al je leed moet verzachten, om een oud gezang te citeren. Of geloof dat je tot iemand die gezien wordt maakt, zoals vermeld wordt in het boek Openbaring als het daar gaat om het witte steentje. Maar hoe zit dat in deze tijd? Kan er een vorm van georganiseerd geloof bestaan dat samengaat met het moderne, democratisch georganiseerde leven van goed opgeleide, mondige mensen? Of ontkomen we dan nog meer dan in de vorige eeuw niet aan de drie O’s van Okke Jager? Ik zal u zeggen wat in mijn waarneming de reden is van de naderende, bijna totale verdwijning van het hele kerkelijk georganiseerde geloof zoals ik dat als kind uit-en-te-na heb meegemaakt. Dat is de moderne utilistische vraag waar godsdienst goed voor is. Dat sport goed is voor je lichaam, weet iedereen. Dat gezond eten je wie weet langer doet leven is een gemeenplaats. Dat een theaterbezoek je in de wereld van het onderbewuste en dus ook van de schrik en ontroering kan onderdompelen, is aan geen twijfel onderhevig, hooguit gaat het over de vraag wie dat moet betalen. Maar godsdienst, waar is dat goed voor? Word je daar gelukkig van? Niemand kan zich dat bij een mevrouw die weigert haar nikab af te doen voorstellen. Word je er een beter mens van dan? Nou nee, eerder eigenwijs en intolerant, is de ervaring. Een tevreden mens dan? Misschien een zeldzame boeddhist maar toch niet de christen die worstelt met wat van God wel en wat niet mag? Natuurlijk, op dit alles is af te dingen van binnenuit. Het christendom kent prachtige voorbeelden van rijpe, wijze en aimabele mensen. Maar de Tutu’s zijn heel wat zeldzamer dan de Trumps, ook een gelovige. Dus waar is godsdienst dan goed voor?

Uit beleefdheid zal ik bijna zwijgen over de Arabische mannen die volgens onderzoek in grote meerderheid traditioneel zijn en blijven. En ik duid het toch maar even aan: het lukt de Islam maar niet om zich in de mestvaalt van armoede en overbevolking aan te passen aan moderne, humane opvattingen zoals ze die in de Rechten van de mens zijn vastgelegd. Daarom is die godsdienst met haar idioten die in vrachtwagens op mensen inrijden, meer dan wat ook beeldbepalend geworden voor de huiver en zelfs afkeer voor alles wat godsdienst is. Dus duikt geloof onder in het individu en wordt God meer iets dan iemand, iets dat zich in een paradox, een mysterie, een wonder of in een confrontatie met tegenslag aan je voltrekt. Denk aan de blinde ziener in de mythe van Narcissus die ik eerder noemde. Sommige mensen laden zich op in een meditatief kloosterweekend of laven zich aan wat het leven allemaal biedt en weten heus wel dat het verstand tekort schiet om het leven in al zijn ondoorgrondelijkheid te bevatten. Maar het is geen geloof in de ouderwetse zin van het woord meer en de organisatie die we dachten dat bij geloof nodig was, is door alle vooruitgang, scholing, welvaart en wereldwijde communicatie niet meer nodig. Tenzij je graag gelijkgezinden tegenkomt, oud of eenzaam bent of de zich alsmaar evoluerende wereld niet meer aankunt en terug wilt keren naar hoe het ooit was.

 

 

 

 

Terug naar overzicht…