Hemelse Modder met Annemiek Schrijver

Hemelse Modder met Annemiek Schrijver - zondag 11 juni 2017, 16:00 uur.

Hoofdgast vandaag is René ten Bos (1959) Ten Bos is filosoof en sinds 2000 hoogleraar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij studeerde filosofie aan de Radboud Universiteit en promoveerde aan wat toen nog de Katholieke Universiteit Tilburg heette. Hij werkte onder meer voor Business School Nederland, Business School Caribbean en Schouten & Nelissen. In april 2017 volgde hij Marli Huijer op als Denker des Vaderlands.
Ten Bos is ook echtgenoot, vader van twee kinderen, voetbal- en schaakliefhebber, columnist voor Het Financiële Dagblad, poëzieminnaar, schrijver van tal van boeken en stamcaféganger. Al die zaken kent hij minstens zoveel gewicht toe als de filosofie en het hoogleraarschap.
Zijn werk kenmerkt zich vaak door zware thema’s die hij vaak met humor en blijmoedigheid benadert. Hij schreef over de verhouding tussen mens en dier, over de ecologische catastrofe die de mensheid heet, over de ondoorzichtige transparantie van water, maar ook over bureaucratie, gestes en tal van andere onderwerpen. Hoe filosofisch die teksten ook zijn, hij is het met dichter H.H. ter Balkt eens dat de laatste schoven die na het dorsen achterblijven op een stoppelveld ook filosofische waarde hebben. Als filosofie denken is, dan moet dit denken iets zijn dat ook in de dingen zit. Of in de planten of in de dieren. Niets is fouter dan denken dat denken alleen maar een menselijke bezigheid is.
Hoe blijmoedig ook, complexiteit zal Ten Bos nooit schuwen. Daarom heeft hij een hekel aan moraalridders, volksverlakkers en andere mensen die menen voor alles een snelle oplossing te hebben. Dat wil niet zeggen dat hij tegen oplossingen is, integendeel zelfs, maar dat hij twijfelt aan oplossingen die geen oplossingen zijn. Hij twijfelt ook aan gladde meningen. Vandaar dat zijn denken vaak via kronkels, omwegen, zijpaden en vluchtroutes vorm krijgt. Noem het fijnzinnige oriëntatie in een absurde wereld. Noem het zwerven. Noem het meanderen. Noem het zedeloos. Het denken moet, zoals de Poolse dichteres Wislawa Szymborska het ooit eens zei, vooral dat zijn: ‘zedeloos’. Dat wil zeggen: het moet ongedisciplineerd, wild, onbeheerst en gewoon mooi durven te zijn. De eretitel Denker des Vaderlands, geeft op zich te denken, aldus Ten Bos: te nationalistisch, te weinig feministisch, te cerebraal misschien ook. Er is van alles op zo’n titel af te dingen. Toch heeft hij de titel geaccepteerd. Wellicht is het een manier om omgang met complexiteit en ondoorzichtigheid beter onder de aandacht te brengen. En heel misschien kan een Denker des Vaderlands een brug slaan tussen de inzichzelfgekeerdheid van de filosofie en maatschappelijke vraagstukken zonder daarbij de zaak nodeloos te vereenvoudigen. Dit getuigt natuurlijk van filosofische overmoed, maar denken moet vooral durven.
Enkele van zijn werken zijn: Dwalen in het antropoceen (2017), waarin Ten Bos een grootschalige verdwazing in onze samenleving constateert ten aanzien van een belangrijke kwestie als klimaatverandering. Een term als 'Antropoceen' lijkt ons meer grip te geven op de problematiek, maar dat is volgens Ten Bos slechts schijn. Het Antropoceen is de in de wetenschap steeds courantere naam van het tijdperk waarin de mens als eerste soort invloed uitoefent op het klimaat, op de oceanen en op de aarde zelf.
Het alarmisme en het apocalyptische denken die tot uitdrukking komen in dit begrip helpen niet om meer richting te vinden. Ten Bos meent dat wij moeten leren ons open te stellen voor andere navigeertechnieken. Bureaucratie is een inktvis (2015).
Een filosofische analyse van het verschijnsel bureaucratie. Iedereen heeft een hekel aan bureaucratie, maar we krijgen er steeds meer van. Volgens Ten Bos is de bureaucratie een filosofisch object bij uitstek: 'alles wordt plakkerig en kleverig en daardoor is er geen ontkomen aan'. Hij betoogt dat we meer zouden moeten nadenken over de aard van de bureaucratie. En precies dit is moeilijk: net als een inktvis ontglipt de bureaucratie aan iedereen die er grip op wil krijgen. Met dit boek won Ten Bos in 2016 de Socratesbekervoor het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek van het afgelopen jaar. Stilte, geste, stem (2011) is een filosofisch drieluik over de momenten waarop non-verbaliteit in de plaats treedt van gesproken taal. Stilte verwijst daarbij naar de afwezigheid van taal en geluid. Geste staat voor het moment waarop het doen belangrijker wordt dan het zeggen. Stem duidt ten slotte op het pure geluid dat (nog) geen taal is.

Klik hier voor de muzieklijst van René ten Bos.

Algemene programma informatie:

Tweemaal per maand presenteert RTV-programmamaker en columniste Annemiek Schrijver van vier tot vijf op zondagmiddag: Hemelse Modder. Met een aansprekende hoofdgast uit de wereld van theologie, cultuur en maatschappij, die zelf meegebrachte muziek laat horen. Samen met de gast gaat Annemiek op zoek naar waaruit die 'Hemelse Modder' in iemands leven zou kunnen bestaan.

'Hemelse Modder', dat tegendraadse begrip. Het slijk der aarde onder een strakblauwe hemel en alles dat zich daartussen beweegt, terwijl het eigenlijk alleen maar een heerlijke toetje van chocolademousse is.

Terug naar het overzicht…